مصرف موبایل در مهمانی

مقدمه

امروزه، موبایل به یکی از ضروریترین وسایل شخصی افراد تبدیل شده است که جایگاه ویژهای در فعالیتهای روزانه آنها دارد. هر فرد روزانه به فراخور شرایط خاص خود، استفاده قابل توجهی از موبایل صورت میدهد. دسترسی آسان و سریع به شبکههای اجتماعی نظیر تلگرام، اینستاگرام و فیسبوک یکی از دلایل اصلی مصرف موبایل در طول روز است به طوری که افراد مدت زمان زیادی را برای چک کردن و فعالیت در فضای مجازی از طریق موبایل خود صرف میکنند. علاوه بر این، شمار بالای اپلیکیشنهای کاربردی، بخش اعظمی از فعالیتهای روزانه افراد را تسهیل میکند و یا قابلیتهای متعددی را بدان میافزاید که جملگی تنها از طریق مصرف موبایل حاصل میشوند. این دو دلیل، باعث میشود که موبایل جایگاه ویژهای در فعالیتهای روزمره افراد پیدا کند.

این امر منجر به حضور همیشگی موبایل در تمامی ساعات و لحظات افراد شده است. افراد رفتار عادت گونهای را یافتهاند که طی آن، حتی اگر کار ضروری با موبایل خود نداشته باشند، مداوما آن را چک میکنند و به طور کلی در حال مصرف آن هستند. در خیابان، در حین رانندگی، در حال پیاده روی، سر کار، قبل و بعد از خواب و حتی در مهمانی!

در این پست، من به مصرف موبایل در فضای مهمانی میپردازم. مهمانی موقعیت خاصی را برای مصرف موبایل ایجاد میکند. از یک سو، انگیزه برپایی مهمانی، گرد هم آمدن افراد در فضایی واقعی و مکانی واقعی است که ضمن دید و بازدید از یکدیگر، اقدام به برقراری ارتباط کلامی و چهره به چهره نمایند؛ امری که سابق بر این تنها راه ارتباطات دوستانه و خانوادگی بود. اصولا شبکههای اجتماعی بسیاری از دورهمیها را به فضای مجازی منتقل کرده است و در حالی که افراد ممکن است مدتها به صورت رو در رو همدیگر را ندیده باشند، از حال هم کاملا با خبر هستند. هرچند این امر باعث از بین رفتن و کنار گذاشتن دورهمیهای واقعی در فضاهای واقعی نشده است، اما اساسا در آن تغییراتی را ایجاد کرده است. نخست آن که میزان آنها را کاهش داده است. هرچند ممکن است این امر به مشکلات زندگی شهرنشینی نسبت داده شود، اما واقعیت این است که این مشکلات پیش از آن که مصرف موبایل گستردگی امروز را پیدا کنند نیز، وجود داشتند، با این وجود میزان دورهمیهای خانوادگی و دوستانه بیشتر بود. هرچند باید اذعان کنم که آمار مشخصی در این زمینه وجود ندارد و انجام یک پژوهش میتواند این تفاوت را نشان دهد.

علاوه بر این، موبایل به گونهای دیگر نیز مهمانیها را تحت تاثیر قرار داده است؛ مراسم آیینی مهمانیها (به تعبیر گافمن) تغییر کرده است. این پست توجه خود را به این تغییر معطوف میدارد.

من برای روشن نمودن آداب مهمانی که به واسطه مصرف موبایل شکل گرفته است، اقدام به مردمنگاری رفتار افراد در یک مهمانی نمودم. من برای توصیف و تفسیر این آداب، اصطلاح «مراسم آیینی» گافمن را به کار میبندم.

این مهمانی، یک مهمانی دوستانه بود که جمعی هفت نفره از دوستان و زوجهای جوان در آن حضور داشتند. نتایجی که این مردمنگاری در پی داشت، نشاندهنده آن بود که مراسم آیینی این مهمانی اصولا بر پایه و محوریت مصرف موبایل شکل گرفته است. برای تشریح این امر، به سطوح مختلف مصرف موبایل در این مهمان اشاره خواهم کرد.

امتداد زمانی و مکانی مهمانی

مهمانی مذکور یک مهمانی 3 ساعته در شبانگاه پنجشنبه بود که دوستان به صرف شام و گپ و گفت دوستانه دور هم جمع شده بودند. اما آن چه در عمل رخ داد، امتداد مهمانی به لحاظ زمانی و مکانی از طریق مصرف موبایل بود.

نخست آن که مهمانی از طریق گروه تلگرام دوستانه این جمع هفت نفره هماهنگ شده بود. میزبان از طریق گروه اقدام به هماهنگی زمان مناسب دورهمی کرده بود، سایر دوستان در قالب گروه، زمان مناسب مهمانی را نهایی کردند و از آن لحظه به بعد نام گروه به «آخجون مهمونی» تغییر پیدا کرد. مهمانی رسما از این زمان شروع شد و تمام مکالمات طی دو سه روز باقی مانده تا مهمانی، پیرامون دورهمی پنجشنبه قرار گرفت.

با فرا رسیدن روز پنجشبنه و زمانی که مهمانها به سمت خانه میزبان حرکت کردند، گپ و گفت دوستانه پیش از آن که دورهمی فیزیکی رسما شکل بگیرد، اتفاق افتاد. به مثال زیر که در قالب گفت و گو در گروه تلگرام رخ داد، توجه کنید:

میزبان1: کجایی پس؟

دوست 1: معلومه، در ترافیک!

دوست 2: خب زودتر راه میافتادی!

دوست 1: مگه تو رسیدی؟

دوست2: نه! خخخخخخخخخ (نشانه شوخی و دست انداختن)

میزبان2: بذارین بعد از مهمونی بیاین! خانم لطفا غذا رو بیار مردم از گشتگی!

میزبان1: هنوز برنج دم نکشیده!

دوست 1: بابا به قرعان ما زود راه افتادیم، فقط ترافیک هم زودتر شروع شد امروز!

دوست2: حالا شام چی چی هست؟

میزبان2: برای شما نون و سبزی!

دوست2: همین هم خوبه! Waze رو بزن مسیر خلوت رو بهت نشون بده!

دوست1: کار نمی کنه نمی دونم چرا!

دوست 2: (ارائه راهنماییهایی برای راه افتادنWaze)

میزبان 1: بقیه کجان؟ چرا جواب نمیدن؟

میزبان2: نت شون قطعه، زنگ زدم، نزدیکن!

این مکالمات تلگرامی، بخشی از مکالماتی بود که در تمام راه رسیدن مهمانها به مهمانی صورت گرفت. نکته جالب این بود که میزبان1 و میزبان 2، که درواقع زن و شوهر میزبان بودند، گفت و گوی فضای واقعی خود را نیز در مکالمات گروه صورت میدادند؛ مکالماتی که به عنوان بخشی از گپ و گفت مهمانی مطرح بود. در واقع، آغاز گپ و گفت مهمانی، به واسطه حضور موبایل، نیازی به دورهمی فیزیکی نداشت. این امر به معنای آن است که مهمانی خیلی پیش از زمان واقعی دور همی آغاز شد.

از سوی دیگر، زبان پایان مهمانی نیز، با پایان دورهمی در فضای فیزیکی یکی نبود. مهمانی در قالب مکالمات و گپ و گفت تلگرامی تا پاسی از شب ادامه داشت. مکالماتی که طی آن، دوستان از وضعیت سالم رسیدن یکدیگر خبردار شدند، تشکرات از میزبان و مهمانها صورت گرفت، شوخیهای مهمانی ادامه پیدا کرد و نهایتا عکسهای مهمانی رد و بدل شد.

بدین ترتیب، شبکه مجازی تلگرام، موبایل را به ابزاری تبدیل کرد که نه تنها مهمانی در آن شکل گرفت و پایان یافت، بلکه طول و بازه آن نیز، به لحاظ مکانی و زمانی، گسترده شد. در این میان، زمان واقعی مهمانی فیزیکی، تنها بخشی کوچکی از کل مهمانی به حساب میآمد.

موبایل، محور گپ و گفت در مهمانی

بخش دیگری از مصرف موبایل در مهمانی، مربوط به زمانی است که افراد در مهمانی حاضر شدند و درواقع مهمانی در فضای واقعی در جریان داشت. مصرف موبایل در این مدت، چهار مرحله متفاوت را پشت سر گذاشت.

مرحله اول: کنار گذاشتن موبایل

این مرحله مربوط به ابتدای مهمانی است، زمانی که دوستان به فضای فیزیکی مهمانی میرسند و دور هم جمع میشوند. این زمان، به سلام و احوال پرسیهای دوستانه اختصاص دارد. مهمانان حال یکدیگر را میپرسند و از اتفاقات مختلف خبر میگیرند. هرچند آنها پیش از آن که در این فضا جمع شوند، به واسطه حضور در گروه تلگرام، در مورد تمام این دست مسائل خبر دارند زیرا آنها از قبل در مورد این موارد صحبت کردهاند. با این وجود، در ابتدای مهمانی آداب مهمانی به سبک کلاسیک رعایت میشود. افراد مقابل هم مینشینند، به هم نگاه میکنند، لبخند میزنند، واکنش های فیزیکی به صحبتهای یکدیگر نشان میدهند، خانمها به آشپزخانه میروند تا کمی کمک کنند و یا در گوشهای دور هم مینشینند و کمی صحبتهای به اصطلاح «زنانه» انجام میدهند، آقایان نیز دور میزهای مملو از شیرینی و میوه گرد هم میآیند و مشغول خوردن و گفتگو میشوند. د ر تمام این مدت، که بخش آغازین مهمانی را تشکیل میدهد، موبایل به کنار گذاشته شده است؛ هرچند نه به طور کامل.

موبایلها در گوشه گوشه خانه میزبان پراکنده ولی در دسترس هستند. همه حاضران موبایلهای خود را جایی «دم دست» قرار دادهاند: روی کاناپه، روی میز ناهارخوری، روی میز خوراکیها، روی اپن آشپزخانه و خلاصه هر جا که موبایل جلوی چشم صاحبانش باشد و با اولین زنگ یا صدا بتوانند به آن دسترسی پیدا کنند. هیچ کس موبایل خود را جیب یا داخل کیفش نمیگذارد. هیچ کس موبایلش را جایی که نداند کجاست، یا نتواند به راحتی آن را پیدا کند، نمیگذارد. گویا همه در یک وضعیت «آماده باش» قرار دارند تا هر زمان که لازم شد به سروقت موبایل خود بروند.

مرحله دوم: مصرف خجولانه موبایل

این مرحله، زمانی اتفاق میافتد که گرمای احوال پرسی اولیه مهمانی کمی سرد میشود. در هر مهمانیای، زمانهایی وجود دارد که صحبت خاصی رد و بدل نمیشود. معمولا نوعی سکوت خاص در لحظاتی از مهمانی، هرچند خیلی کوتاه، رخ میدهد. این زمان دقیقا زمانی است که هم مهمانان و هم میزبانان محتاطانه به سروقت موبایلهای خود میروند؛ هرچند هیچ کدام در آن لحظه کار ضروری و جدی با موبایل خود ندارند. هیچ کس قصد ندارد در آن لحظه یک مکالمه تلگرامی با کسی داشته باشد، یک فعالیت کاری یا اداری را ساماندهی کند، یا نیاز به استفاده از اپلیکیشن خاصی داشته باشد! این رفتار یک رفتار عادت گونه است که در این مرحله از مهمانی به صورت محتاطانه و البته خجولانه رخ میدهد.

بدین ترتیب همه حاضران در مهمانی، بعد از مدتی که موبایل خود را بایکوت کرده بودند، به صورت گذرا به سروقت موبایل خود میروند و حتی اگر شده تنها یک بار صفحه آن را روشن و خاموش میکنند، آن را به شارژ وصل میکنند و یا به سادگی فقط جای آن را عوض میکنند. هیچ کس قصد ندارد به گونهای رفتار کند که گویا «سرش گرم موبایل است» و بدین ترتیب رفتاری که در یک مهمانی دور از ادب تلقی میشود، انجام دهد.

مرحله سوم: موبایل، وسیله خاطره گویی

مرحله سوم، یک ترفند گروهی جالب است که بهانهای برای مصرف موبایل در مهمانی فراهم میکند. در این مرحله، موضوع صحبتی در قالب یک بحث جدی یا بیان یک خاطره، مطرح میشود. یکی از مهمانان، به تعریف خاطره خود از یک عروسی، تولد یا مهمانی میکند، دیگری از تولد نوزاد جدید در خانواده اش میگوید، دیگری از سفر خود تعریف میکند و یا حتی یک بحث سیاسی یا اجتماعی مطرح میشود که در سطح جامعه رخ داده است. تمام این موضوعات بهانههای مناسبی را فراهم میکنند که مصرف موبایل در مهمانی مشروعیت یابد؛ بدین ترتیب که خاطره و گپ و گفت با نشان دادن تصاویر مرتبط در موبایل تکمیل و همراه میشود.

بر این اساس، فردی که در مورد تولد یکی از دوستانش خاطرهای را نقل میکند، گوشیاش را به دست میگیرد و تصاویر آن را نشان دیگران میدهد. دیگران، از این عمل استقبال میکنند و گوشی دوست خود را دست به دست میکنند تا همه عکسهای مربوطه را تماشا کنند. در این میان، مجوزی برای دیگران صادر میشود که خاطرات خود را با مصرف موبایل کلید بزنند. یکی دیگر از مهمانان عکس نوزاد تازه به دنیا آمده خانواده خود را به دیگران نشان میدهد و در حالی که موبایل خود را به دیگران میدهد، با هیجان خاطره خود را تکمیل میکند. دیگری موضوعی کاری را مطرح میکند و با استفاده از موبایل خود شواهد و استدلالاتی را رو میکند. یکی دیگر برای تکمیل سخن خود در خصوص موضوعی سیاسی، ویدئویی تلگرامی را در موبایل خود جستجو میکند و آن به دیگران نشان میدهد.

بدین ترتیب، تمام حاضران رفتار مشابهی را بروز میدهند تا بتوانند موبایل خود را به مرکز مصرف بکشانند. در این مرحله، موبایل یک ابزار کمکی است برای گپ و گفتهایی که در جریان است ولی هنوز خود به مرکز و محوریت گپ و گفتها تبدیل نشده است.

مرحله چهارم: موبایل، موضوع گپ و گفت

مرحله چهارم، شکلگیری یک وفاق جمعی است که موبایل به موضوع گپ و گفت تبدیل شود. این مساله، با پیش گامی یکی از حاضران رخ میدهد، زمانی که مکالمه تلگرامی رخ نموده پیش از مهمانی را یادآوری میکند:

میزبان: دفعه بعد حتما زودتر دور هم جمع شیم، تا بیشتر بتونیم بمونیم.

دوست2: تو waze ات رو درست کن تا در ترافیک نمانی!

دوست1: خودت درستش کن (موبایلش را به دست دوست 2 میدهد)

در این لحظه، موبایل به موضوع بحث تبدیل شده است. دوست 2 در حال کار بر روی موبایل دوست خود است. دیگران این رفتار را نادرست نمیدانند و هیچ اعتراضی نسبت به این موضوع رخ نمیدهد. تا این که یکی دیگر از دوستان در خصوص قابلیت جدیدی در waze صحبتی را مطرح میکند:

دوست 3: میدانستید میتوانید صدای فارسی روی waze نصب کنید؟

دوست4: واقعا؟

دوست3 (با خوشحالی، گویی تلهاش جواب داده): بله! بیا ببین!

دوست 3 موبایل خود را بیرون میآورد تا قابلیت جدید را در گوشی خود نشان دهد. از اینجا به بعد نصب صدای فارسی waze به موضوع بحث تبدیل میشود. همه بر آن میشوند که در همان لحظه صدای فارسی waze را روی گوشی خود نصب کنند. این امر، به صورت گروهی به مصرف موبایل در مهمانی مشروعیت میبخشد. همه مهمانان موبایلهای خود را در دست میگیرند و تلاش میکنند تا نرم افزار جدید را نصب کنند. آنها در همین حین با صدای بلند با هم صحبت میکنند تا به یکدیگر نشان دهند که مصرف موبایل آنها در راستای موضوع جمع قرار دارد.

این مرحله با پایان یافتن موضوع اول پایان نمییابد، بلکه گروه به صورت هوشمندانه موضوعات دیگری را به نوبت مطرح میکند که طی آن موبایل در مرکزیت موضوع باقی بماند.

سلفی دسته جمعی: پایان مهمانی

گپ و گفت دوستانه با فرا رسیدن زمان شام، به پایان میرسد. بار دیگر تمام حاضران گوشیهای خود را کنار میگذارند تا برای شام به دور میز بروند؛ جایی که حضور موبایل یک رفتار پسندیده در مهمانی نیست! اما وفاق جمعی بار دیگر خود را نشان میدهد تا مصرف موبایل به شکل دیگری دوباره از سر گرفته شود: عکس سلفی!

حاضران در مهمانی، برای داشتن یک عکس یادگاری، به همراه داشتن موبایل بر سر میز غذا نیز مشروعیت میبخشند. هر کس از زاویهای که نشسته است، عکس سلفی میگیرد؛ عکسی که شاید یک بار در فضای مجازی به اشتراک گذاشته شود، ولی شاید دیگر هرگز در این جمع برای تجدید خاطرات بدان مراجعه نشود، و شاید تبدیل به یکی از عکسهایی تبدیل شود که در مهمانی دیگری آغاز کننده مرحله سوم مصرف موبایل باشد.

بدین ترتیب، مراسم آیینی مهمانی که موبایل در محوریت آن قرار دارد، با یک عکس سلفی به پایان میرسد. مهمانان، شام خود را صرف میکنند، و کمی بعد مهمانی را ترک میکنند.