زلزله ازگله کرمانشاه، فضای مجازی و گفتمان مسلط

زلزله ازگله کرمانشاه

شامگاه یکشنبه 21 آبان 1396، زلزلهای به بزرگی 7.3 ریشتر، در ازگله واقع در استان کرمانشاه در نزدیکی مرز ایران و عراق رخ داد. این زلزله، بزرگترین زلزله در سال 2017 است که در ایران نزدیک به 600 کشته، بیش از 9400 مجروح و بالغ بر 70 هزار بیخانمان به همراه داشته است. آمار رسمی بیانگر آن هستند که در این زلزله حدود 15 هزار و 500 واحد مسکونی روستایی و شهری صدر در صد تخریب شدهاند.

اخبار مربوط به زلزله ازگله به سرعت در شبکههای مجازی منتشر شد و کاربران بسیاری در سراسر جهان اقدام به اشتراک گذاشتن اطلاعات، جزئیات و حواشی مرتبط با این زلزله کردند. در این میان، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران که همواره تمایل دارد تا پوشش اخبار در مواقع بحرانی را تا حدامکان به صورت حداقلی صورت دهد تا از این طریق مانع برجسته شدن کمبودها و نقصانهای مدیریت بحران در کشور شود، با وجود گستردگی پوشش خبری از طریق فضای مجازی، خود را ملزم دانست تا با سرعت انتشار اخبار، نسبت به پوشش خبری حوادث مرتبط با زلزله ازگله اقدام نماید؛ امری که در زلزلههای خسارت بار پیشین در ایران همچون ورزقان و بم رخ نداده بود.

در این میان، تفاوت بارزی میان نحوه انتشار اخبار از سوی صدا و سیما از یک سو و اخبار مردمی منتشر شده در فضای مجازی، قابل مشاهده است که بیانگر دو نوع گفتمان متفاوت هستند. در حالی که صدا و سیما تلاش میکند تا گفتمان مرجحی را غالب سازد که توجیه کننده منافع حاکمیت باشد، اخبار مردمی منتشر شده در فضای مجازی صلاحیت حاکمیت را در این امر زیر سوال میبرد.

در این پست من نگاهی میاندازم به تفاوتهایی که اخبار رسمی منتشر شده از سوی صدا و سیما با اخبار مردمی منتشر شده در فضای مجازی دارند. در این پست بر آن هستم تا نشان دهم، فضای مجازی بستری را فراهم کرده است تا گفتمانی را که رسانههای رسمی در تلاش هستند بر جامعه مسلط نمایند، به چالش بکشند.

تحلیل گفتمان اخبار رسمی زلزله

اخبار رسمی زلزله ازگله که از طریق صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد، به طور کلی گفتمانی را بازتاب میدهد که در آن حاکمیت خود را همدوش ملت قرار میدهد و از این طریق تلاش میکند تا سهم تقصیر خود را در خصوص آمار تلفات جانی و مالی ناچیز نشان دهد. این امر از طریق تاکید بر محورهای خاصی در اخبار رسمی تلویزیون صورت میگیرد که در ادامه مطرح میشوند:

- تاکید بر طبیعی بودن زلزله

در اخبار صدا و سیما، زلزله به عنوان یک بلای طبیعی مورد تاکید قرار میگیرد و بدین ترتیب تلفات حاصل از آن، به عنوان تلفات یک بلای طبیعی جلوه داده میشود. بدین ترتیب اخبار رسمی هیچ تاکیدی بر علل و عوامل انسانی که منجر به افزایش آمار تلفات جانی و مالی شده شده است، نمیکنند تا هیچ مسئولیتی در این زمینه متوجه حاکمیت نشود.

- تاکید بر عکس العمل سریع و گسترده حاکمیت

اخبار صدا و سیما در خصوص عکسالعمل دستگاههای دولتی در مدیریت بحران دربرگیرنده دو عنصر «سرعت» و «گستردگی» است. بر این اساس، از یک سو، این اخبار بر اقدامات فوری ارگانهای مسئول در امر مدیریت بحران تاکید دارند. از جمله اخباری که «تشکیل سریع جلسات»، «اعزام سریع نیروهای امدادرسان» و ... را منتشر میکنند. از سوی دیگر، این اخبار بر «گستردگی اقدامات» حاکمیت تاکید دارند. در این اخبار، ارگانها و دستگاههای دولتی و حاکمیتی در محور مدیریت بحران قرار دارند، کنترل امور را به طور کامل در دسترس دارند و به طور گسترده در مناطق زلزله زده اقدام به کمکرسانی مینمایند. در این میان اخباری که بر حضور و اقدامات ارتش، سپاه، روحانیون، بسیجیان، مسئولان دولتی و ... اشاره دارند، همگی نشاندهنده تلاش اخبار صدا و سیما است تا نشان دهد حاکمیت کنترل مدیریت بحران زلزله ازگله را در دست دارد.

- تاکید بر نقش حاکمیت در ایجاد امنیت

اخبار صدا و سیما، به طور خاصی به کوتاهیها و اقدامات غیراخلاقی مردمی اشاره میکند و حاکمیت را در نقش قهرماناتی که با این افراد برخورد میکند، معرفی مینماید. یکی از مثالهای بارز این مساله، اخبار مرتبط با سرقت چادرها و اقلام ارسال شده برای زلزلهزدگان از سوی راهزنان است. اخبار تلویزیون با تاکید بر این امر، راهی را فراهم کرد تا اقدامات حاکمیت در برخورد با این افراد و بازداشت و توقیف این اموال را برجسته سازد. مثال دیگری در این مورد، برخورد حاکمیت با پیمانکاران تنها بیمارستان موجود در منطقه بود که پس از زلزله کاملا ویران شده بود.

- تاکید بر وحدت و اتحاد ملی

صدا و سیما، اخبار مربوط به زلزله ازگله را به گونهای بازتاب میدهد که حاکمیت را هم دوش و هم سطح ملت نشان میدهد. اظهارات خبری مانند «ما همه در این غم شریک هستیم» تلاشی است که حاکمیت خود را به عنوان یکی از اعضای جامعه مطرح کند و بدین ترتیب بار مسئولیت آمار تلفات را از دوش خود کم کند. علاوه بر این، این اخبار به گونهای تنظیم میشوند که بیانگر اتحاد و یکدلی و همراهی مردم با حاکمیت باشند. درا ین دسته از اخبار تلاش میشود تا کمکهای مردمی، حضور هنرمندان و ورزشکاران و... به نوعی همراهی مردم با دولت قلمداد شود.

- تاکید بر حمایت دولتی در آینده

اخبار رسمی دربرگیرنده اخباری مربوط به برنامههای حمایتی دولت برای بازسازی بخشهای خسارت دیده و اعطای وام به مردم زلزله زده است و از این طریق همچنان بر شایستگی حاکمیت برای مدیریت بحران و کاهش بار مسئولیت و تقصیر آن، تاکید میکند.

- عدم تاکید بر شمار کشته شدگان در عراق

در نهایت، اخبار رسمی به هیچ عنوان از میزان تلفات و وضعیت مردم زلزله زده عراق ارائه نمیدهد. این مقایسه میتواند برجستهکننده عدم کفایت و کارایی حاکمیت در اقدامات پیشگیرانه در برابر بلایای طبیعی باشد و لذا اخبار صدا و سیما از پرداختن به آن اجتناب میکند.

تحلیل گفتمان اخبار زلزله در فضای مجازی

بر خلاف اخبار رسمی زلزله ازگله که از سوی صدا و سیما منتشر میشود، اخبار مردمی منتشر شده در فضای مجازی، گفتمانی را بازتاب میدهد که در آن حاکمیت نه تنها مسئول اصلی آمار بالای تلفات جانی و مالی است، بلکه اصولا در امر مدیریت بحران بسیار ضعیف و بی کفایت است. این گفتمان از طریق تاکید بر محورهای خاصی شکل میگیرد که در ادامه به آن اشاره میشود:

- تاکید بر مسکن مهر

یکی از مهمترین محورهای مورد توجه در فضای مجازی، اخبار تاسف بار در خصوص تخریب آپارتمانهای مسکن مهر بود. مسکن مهر یک پروژه دولتی برای خانهدار کردن مردم با کمترین هزینه بود. اخبار فضای مجازی دربرگیرنده تصاویر بسیاری بود که نشاندهنده دیوارهای نازک، ستونهای غیرایمن، مصالح بدون کیفیت و به طور کل کیفیت بسیار سست و ضعیف این ساختمانها بود؛ امری که به عنوان یک فریب بزرگ مطرح شد. این اخبار، با مقایسه تخریب این ساختمانها با دیگر ساختمانهایی که به دست خود مردم ساخته شده اما خسارتهای بسیار کمتری دیده بودند، موج گستردهای را ایجاد کردند که مسئولیت آمار تلفات را نه متوجه زلزله به عنوان یک بلای طبیعی، که متوجه مسئولان دولتی میکرد.

- بیمارستان سرپل ذهاب

یکی دیگر از محورهای مورد تاکید در اخبار فضای مجازی مربوط به تنها بیمارستان سر پل ذهاب است. پس از زلزله تصاویری منتشر شد که نشان میداد تنها بیمارستان سرپل ذهاب ویران شده است. سرپل ذهاب کانون تلفات زلزله بود و بیشترین خسارت و تلفات در آنجا گزارش شده است. ویران شدن بیمارستان این شهر نشان دهنده وضعیت نامناسب امکانات بهداشتی و اماکن بیمارستانهاست. این در حالی است که این اماکن باید امن ترین مکانها در هر منطقهای باشند. اخبار فضای مجازی، این امر را نیز همچون مسکن مهر، به گونهای بازتاب دادند که مسئولیت آن به طور مستقیم متوجه حاکمیت میشد. همین امر اصولا به واکنش صدا و سیما منجر شد تا مسئولیت این امر را متوجه پیمانکاران این بیمارستان نموده و با بازداشت نمودن آنها، خود را از این تقصیر مبرا نمایند.

- کمبود امکانات

اخبار فضای مجازی، تاکید بسیاری بر کمبود و نقصان در امکاناتی که باید به مناطق زلزلهزده ارسال شوند، داشتد. از جمله این اخبار میتوان به کمبود آمبولانس اشاره کرد. در این اخبار، ابتدا به تعداد بالای آموبلانسهایی که برای اربعین در نظر گرفته شده بود، اشاره میشد و سپس کمبود آمبولانس را به کوتاهی مسئولان برای مدیریت بحران در این مناطق نسبت میداد. علاوه بر این، اخبار فضای مجازی تاکید بسیاری بر نحوه و میزان نامناسب، نامطلوب و بدون برنامه امکاناتی نظیر پتو، چادر، آب، مواد غذایی، وسایل کمکهای اولیه و ... داشتهاند که جملگی تلاش میکردند تا عدم کفایت حاکمیت در مدیریت بحران را نشان دهند.

- تاکید بر عدم کمک رسانی به موقع

بر خلاف اخبار رسمی که بر عکسالعمل سریع حاکمیت برای مدیریت بحران زلزله ازگله تاکید داشتند، اخبار فضای مجازی دربرگیرنده ویدئوهای بسیاری بود که نشاندهنده عدم کمک رسانی به موقع دولتی خصوصا به مناطق روستایی (که در اخبار رسمی بدانها اشاره نشده بود) و مشکلات مردم در این مناطق بود.

- تاکید بر کمکهای گروه های مردمی

اخبار فضای مجازی، ضمن تاکید بر عدم کفایت اقدامات دولتی در مدیریت بحران، به طور گستردهای بر کمکهای مردمی تاکید میکند. در این اخبار، گروه های مردمی به صورت خودجوش و در راستای رفع نقصان مدیریت بحران دولتی، اقدام به جمعآوری اقلام مورد نیاز زلزله زدگان و ارسال آنها نمودهاند. این اخبار، همچنین شامل همراهی ورزشکاران و هنرمندان با گروههای مردمی نیز میشوند و بر خلاف اخبار رسمی، این همراهی را نه همراهی با دولت که به عنوان بخشی از اقدامات خودجوش و مردمی بازنمایی میکنند.

- انتقاد از اخبار رسمی

اخبار فضای مجازی در برگیرنده انتقادهای بسیار به اخبار رسمی نیز هست. یکی از مثالها بارز در این زمینه، به انتقاد کشیدن خبری بود که طی آن دولت اعلام کرد برای بازسازی و کمک به زلزلهزدگان مبالغی را اختصاص خواهد داد. فضای مجازی با انتقاد کشیدن این اقدام، بر این امر تاکید میکردند که چنین هزینههایی باید به عنوان اقدامات پیشگیرانه و در قالب سرمایهگذاری در اموری مانند مسکن مهر، لحاظ میشدند.

- تاکید بر میزان تخریب و آمار تلفات اندک در عراق

یکی از محورهای مورد توجه در اخبار غیررسمی شبکههای مجازی، مقایسه میان میزان تلفات زلزله در ایران و عراق بود. هرچند این آمار رسمی و دقیق نیستند (زیرا هیچ منبع رسمی آن را اعلام نکرده است) ولی در فضای مجازی این امر به حساب کم بودن شمار تلفات در عراق گذاشته میشود. بدین ترتیب اخبار فضای مجازی، تلاش میکنند تا میان اقدامات دولتی دو کشور در پیشگیری از خسارات بالا در موقع وقوع بحرانهای طبیعی مانند زلزله مقایسه شود و از این مقایسه ضعف و عدم کفایت حاکمیت را در این امر روشن نماید.

فضای مجازی، گفتمان مسلط

همان طور که مشاهده میشود، اخبار منتشر شده در فضای مجازی، گفتمانی را شکل میدهند که به طور کلی کفایت حاکمیت را در امر مدیریت بحران زیر سوال میبرد. از یک سو، فضای مجازی صدا و سیما را به عنوان رسانه رسمی حاکمیت ملزم به پوشش خبری بیشتری در خصوص زلزله ازگله نمود به طوری که ادعا میشود اگر این امر اتفاق نمیافتاد، احتمالا شمار تلفات جانی این زلزله بیش از این بود. از سوی دیگر، با تاکید بر محورهای متفاوت، در برابر تلاش رسانه رسمی برای غالب نمودن گفتمانی که طی آن مسئولیت هر گونه تقصیری از حاکمیت برداشته میشد، قدعلم نموده و آن را به چالش میکشید.

بدین ترتیب، فضای مجازی بار دیگر قدرتی را از خود نشان داده است که بر اساس آن قادر شده است گفتمان رسمی را تحت الشعاع قرار دهد و به نوعی گفتمان مسلط را شکل دهد.

تحلیل دریافت مخاطبان

پس از تحلیل گفتمان مختصر اخبار رسمی صدا و سیما و اخبار مردمی فضای مجازی، بر آن شدم تا دریابم در رقابت این دو گفتمان، مخاطبان چگونه عمل میکنند. بر این اساس اقدام به مشاهده تعدادی از افرادی نمودم که در حال بحث و گفت و گو در خصوص زلزله ازگله بودند و با آنها به گفت و گو نشستم. آن چه از صحبتهای این دسته از مخاطبان جلب توجه میکرد این بود که درک آنها از کلیت مسائل مربوط به زلزله ازگله، تنها ناشی و تحت تسلط یکی از دو گفتمان رقیب حاصل نمیشود، بلکه اساسا از برآیند این دو گفتمان حاصل میشود. در این میان، مهمترین مسائلی که در این گفت و گوها مطرح شدند، به قرار زیر میباشند:

- بی کفایتی مسئولان در امر مدیریت بحران

مخاطبان هم ساز با گفتمان فضای مجازی، حاکمیت را در امر مدیریت بحران، چه در مرحله پیشگیری و چه در مرحله پس از وقوع زلزله، از کفایت برخوردار نمیدانند. مصادیق این افراد در توجیه این ادعا، ناشی از اخباری است که از طریق فضای مجازی به آنها رسیده است، از جمله اخبار مربوط به مسکن مهر، بیمارستان سر پل ذهاب، کمبود آموبلانس و ... . با این وجود، این افراد همساز با گفتمان صدا و سیما، حاکمیت را در محوریت کلیه عملیات امدادرسانی میشناسند که کنترل امور را در دست دارد. این افراد برای اثبات این ادعای خود، با ارجاع به اخباری که غافلگیری دولت را مورد توجه قرار میداد، بیان میکردند که با وجود همه عدم کفایتها، دولت و حاکمیت نیز مانند همه دیگر افراد جامعه، از وقوع زلزله غافلگیر شده و در این غم شریک میباشند. پوشش خبری نسبتا بیشتر صدا و سیما در مورد زلزله ازگله، یکی از مصادیقی است که این افراد بدان اشاره میکنند.

- انتقاد دوجانبه به مردم و به حاکمیت

مخاطبان، از یک سو همساز با گفتمان رسمی، نسبت به برخی اتفاقاتی که از از سوی مردم رخ داده است انتقاد وارد میکنند. از جمله این موارد، میتوان به سرقت حدود 2000 چادر و پتو توسط راهزنان در مسیر کرمانشاه به سر پل ذهاب اشاره کرد. مخاطبان در این امر، به مردمی انتقاد میکنند که در چنین بحرانی نسبت به هم وطنان خود بی مهرانه عمل میکنند ولی از سوی دیگر، به عملکرد ضعیف نیروهای امنیتی نیز انتقاد میکنند و ادعای آنها را که کنترل امور در دست آنان است را زیر سوال می برند.

- نقش فضای مجازی و صدا و سیما

در این گفت و گوها، مخاطبان اذعان داشتند که انتشار تصاویر و فیلمهایی که از حادثه در ساعات اولیه از طریق فضای مجازی منتشر شد، حساسیت بیشتری را نسبت به موضوع ایجاد کرد و باعث شد اقدامات گستردهتری در این زمینه صورت گیرد؛ امری که شاید اگر اتفاق نمیافتاد، منجر به افزایش شمار کشته شدگان میشد. با این وجود مخاطبان بر این باور هستند که فضای مجازی با نشر بیش از اندازه اخبار منفی، نه تنها کمکی به تسلای بازماندگان نمیکند، بلکه بیش از پیش به ایجاد تنش میپردازد.

علاوه بر این، این افراد در حالی که از میزان نسبی افزایش پوشش خبری از طریق صدا و سیما، تمجید میکنند، نسبت بدان انتقادهایی را نیز وارد میکنند. از جمله آن که آنها باور دارند صدا و سیما میبایست کوتاهیهای صورت گرفته از سوی حاکمیت را بپذیرد و بدین ترتیب نسبت به اعتمادسازی در مخاطبان خود اقدام کند.

- ترس از زلزله احتمالی تهران

یکی از مهم ترین مسائلی که مخاطبان در گفت و گوهای انجام شده بدان اشاره میکردند، وقوع زلزله احتمالی در تهران بود. این افراد با توجه به شرایط زندگی خود در شهر تهران، تمام اخبار مربوط به زلزله ازگله را در راستای خطری که احتمالا متوجه آنها نیز خواهد بود، تفسیر میکردند. بسیاری از آنها بر این باور بودند که زلزله تهران یک فاجعه خواهد بود؛ فاجعهای که تاریخ به خود ندیده است. استدلال آنها در این مورد، به میزان بالای خانههای فرسوده، خانههای نوساز بیشمار با کیفیت و امنیت بسیار پایین، عدم آمادگی دولت برای امدادرسانی، سرقتهایی مانند سرقت پتوها و چادرها در مسیر کرمانشاه، و هزاران خطر دیگر که با زلزله تهران متوجه ساکنان تهران خواهد بود، باز میگردد.