عکس پروفایل، عرصه مقاومت فرهنگی زنان و دختران

جامعهی ما جامعهای است اسلامی که در آن حجاب زنان و دختران نه تنها به عنوان یک هنجار مهم با مبنای اعتقادی اسلامی مطرح است، بلکه اصولاً خط قرمزی است که تخطی از آن با پیامدهای اجتماعی جدی مواجه است. این امر، حجاب را به امری اجباری تبدیل کرده است که بر اساس آن تمام زنان و دختران موظف به رعایت آن هستند، هرچند به واسطه تفاوت در شرایط اعتقادی، اقتصادی، خانوادگی و اجتماعی درجات متفاوتی از حجاب را رعایت میکنند. با این وجود، آن چه ثابت است، اصل اجباری بودن حجاب به عنوان یک هنجار اجتماعی و ارزش اعتقادی است!

ظهور فضای مجازی، خصوصاً شبکههای اجتماعی تغییراتی اساسی را در این معادله ایجاد کرده است. شبکههای اجتماعی به فضای مجازی یک بدنه دیداری بخشیده است که طی آن افراد میتوانند خود و زندگی واقعی خود را در قالب عکسها و تصاویر مختلف با دیگران به اشتراک بگذارند. در این میان، پروفایل جایگاهی است که افراد از طریق آن به ارائه تصویری واقعی یا غیرواقعی از هویت خود ارائه میکنند. بالواقع افراد برای ورود به شبکههای اجتماعی ملزم به تکمیل پروفایل شخصی هستند و این امر تمایل برای ابراز هویت از طریق پروفایل را شکل داده است.

در این بین، عکس پروفایل، هرچند تا مدتها از سوی بسیاری از کاربران نادیده گرفته میشد، اما به سرعت به یکی از عناصر مهم معرف هویت فرد در فضای مجازی تبدیل شده است. افراد در تکمیل پروفایل خود نیاز دارند تا عکسی از خود انتخاب کنند. اما این انتخاب، انتخاب سختی است زیرا باید به گونهای صورت گیرد که فرد را به گونهای خاص معرفی نماید. زاویه عکس، نوع لباس، نوع مکان، نوع ژست و مواردی نظیر آن در انتخاب عکس تاثیر دارند، اما آن چه بیش از همه، خصوصاً برای زنان و دختران، اهمیت دارد، این است که چه سطحی از حجاب خود را «باید» و «میتوانند» و «بهتر است» در پروفایل خود به نمایش بگذارند؟ به عبارت بهتر، آیا پایبندی به هنجار حجاب در زندگی واقعی را در پروفایل شبکههای اجتماعی نیز ادامه دهند؟

با کمی دقت میتوان دریافت که در طول زمان گرایش به ارائه تصاویری که از هنجار حجاب در جامعه فاصله دارد، رو به گسترش است. این در حالی است که هنجار حجاب همچنان با همان قوت در سطح جامعه باقی مانده است.

در این میان، میتوان تفاوتی را میان دو دسته از زنان و دختران مشاهده کرد. در یک سمت، زنان و دخترانی قرار دارند که «دارای سن کمتر هستند»، «مجرد هستند» و «به لحاظ اقتصادی دارای موقعی حساسی در جامعه قرار ندارند». این دسته از افراد در صورتی که به مبانی اعتقادی حجاب اعتقاد نداشته باشند، بیش از سایر دختران و زنان اقدام به ارسال تصاویر بیحجاب خود در پروفایلهای خود اقدام میکنند. در سمت دیگر، زنان و دخترانی قرار دارند که «سن بیشتری نسبت به گروه اول دارند»، «متاهل هستند» و « در بخشهای خصوصی و دولتی شاغل هستند». این افراد، فارغ از آن که چه اعتقادی به اصول و مبانی حجاب دارند، غالباً از هنجارهای حجاب که در زندگی اجتماعی آنها جریان دارد، در قالب تصاویر پروفایل سرپیچی نمیکنند.

تفاوت اصلی این دو گروه در آن است که عدول از هنجار حجاب در قالب عکس پروفایل هزینهها و پیامدهای اجتماعی متفاوتی برای آنها به دنبال دارد. گروه اول، احتمالاً کمترین عواقب اجتماعی متوجه آنها است. به همین دلیل این افراد بیحجابی بیشتری از خود بروز میدهند و آن گونه خود را به نمایش میگذارند که شاید هیچ گاه در عرصه زندگی اجتماعی نمیتوانستند عمل نمایند.

این در حالی است که فشار اجتماعی بر روی گروه دوم بیشتر است. به عنوان مثال فشار ناشی از زندگی متاهلانه و اجبار برای پایبند بودن به «عفت زنانه»، یا فشار زندگی شغلی و اجبار برای حفظ موقعیت شغلی به واسطه احترام به «قوانین». به عبارت بهتر، این گروه با سرپیچی از هنجار حجاب به از دست دادن موقعیت خانوادگی و شغلی خود محکوم میشوند لذا تصاویری از خود در قالب پروفایلهای خود ارائه میدهند که با جریان زندگی واقعی آنها هماهنگ تر است.

با این وجود، در رفتار این گروه میتوان سرپیچیهای گاه به گاه و پنهانی را مشاهده کرد که تحت شرایط ایمن با کمترین عواقب و پیامدهای اجتماعی صورت میگیرد. به عنوان مثال هرچند آنها نمیتوانند عکس بیحجاب از خود بگذارند، اما عکس بیحجابی از بازیگری انتخاب میکنند که شبیه آنها است.

در این بین، هر دو گروه، چه در حالت بیحجابی آشکار گروه اول، چه در حالت بیحجابی پنهان گروه دوم، تصویری از خود ارائه میدهند که الزاماً نمایشدهنده وضعیت واقعی آنها نیست. بلکه آنها تصویری را از وضعیتی که «دوست دارند باشند» یا «باید باشند» ارائه میکنند. این امر یک نوع مقاومت فرهنگی است که از طریق آن زنان و دختران نسبت به اجباری بودن حجاب به عنوانی هنجاری جاافتاده با مبنایی ارزشی اعتراض میکنند. نوعی مقاومت که بر مرزهایی از مصالحه حرکت میکند و تنها تا جایی ادامه پیدا میکند که عواقب شدید اجتماعی را در پی نداشته باشد.